Των Αγ. Γκανούτα-Λεβέντη, Κ. Λεβογιάννη, Ν. Νοτσέβνικ και Χ. Μπρακούλια. Η εκ νέου σχεδιαζόμενη ενεργειακή στρατηγική της ΕΕ, σε συνδυασμό με
σημαντικές εξελίξεις στα γεωπολιτικά, αλλά και στο τομέα της αγοράς στο
Νοτιοανατολικό άκρο της Ένωσης, έχουν αυξήσει την σημασία της περιοχής
στην Ευρωπαϊκή ατζέντα.
Νέα προγραμματισμένα έργα διασύνδεσης αγωγών,
αύξησης της χωρητικότητας αποθήκευσης υγροποιούμενου φυσικού αερίου
(ΥΦΑ), όπως και το πιθανό ενδεχόμενο εγχώριας παραγωγής, έχουν εγείρει
συζητήσεις σχετικά με το ενδεχόμενο δημιουργίας ενός κόμβου εμπορίας
φυσικού αερίου, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αναφέρεται συγκεκριμένα σε
έναν Μεσογειακό Ενεργειακό Κόμβο στην περσινή της ενεργειακή στρατηγική.
Η επιθυμία των κυβερνήσεων της περιοχής να θεμελιώσουν έναν τέτοιο
κόμβο στην επικράτειά τους είναι εξαιρετικά έντονη, και αμέτρητες
συζητήσεις επί του θέματος έχουν λάβει χώρα σε διάφορα επίπεδα. Παρόλα
αυτά, ένα θεμελιώδες στοιχείο που απουσιάζει από αυτή την πληθώρα των
συζητήσεων είναι ο σαφής καθορισμός του τι εστί ένας κόμβος εμπορίας
φυσικού αερίου, ποια τα οφέλη, αλλά και ποιες οι απαιτήσεις από την χώρα
που θα τον φιλοξενήσει εντός της επικράτειάς της.
Προς την κατεύθυνση του ορισμού ενός κόμβου εμπορίας φυσικού αερίου –
ο οποίος μπορεί να ποικίλει, εξαρτώμενος από την ωριμότητα των αγορών
που εξυπηρετεί – ένας κόμβος εμπορίας φυσικού αερίου αποτελεί μια
πλατφόρμα η οποία εξυπηρετεί την φυσική ή/και την εμπορική διακίνηση
φυσικού αερίου. Η κύρια προϋπόθεση για την λειτουργία ενός τέτοιου
κόμβου, πέραν του αναγκαίου ρυθμιστικού πλαισίου και την πλήρη
απελευθέρωση της αγοράς, είναι η ύπαρξη ικανού αριθμού προμηθευτών και
αγοραστών. Αυτό είναι επειδή οι συγκεκριμένοι παράγοντες θα είναι
επιφορτισμένοι με τον ρόλο του καθορισμού της τιμής αγοράς, μέσο της
διαδικασίας της διαπραγμάτευσης μεταξύ της προσφοράς και της ζήτησης.
Γεγονός το οποίο οδηγεί στο θέμα της ρευστότητας, καθώς οι υπό
διαπραγμάτευση όγκοι θα πρέπει να είναι αρκετοί για να διατηρήσουν ένα,
καθοδηγούμενο από την αγορά, σημείο αναφοράς τιμών (benchmark).
Τι είδος κόμβου φυσικού αέριου;
Συνήθως, οι κόμβοι φυσικού αερίου μπορεί να είναι είτε εικονικοί (για
εξισορρόπηση), είτε/και φυσικοί. Στην περίπτωση των εικονικών κόμβων
φυσικού αερίου ο κόμβος αποτελεί μια πλατφόρμα εμπορίας και συναλλαγών
για όλη την χώρα ή για μια ευρύτερη περιοχή, η οποία επιτρέπει στο αέριο
να εισάγεται στο σύστημα σε οποιοδήποτε σημείο εντός της περιοχής μέσο
ενός κλειστού συστήματος (το σημείο εξόρυξης έχει λιγότερη σημασία).
Οι φυσικοί ενεργειακοί κόμβοι με τη σειρά τους δημιουργούνται επί
μιας φυσικής διασταύρωσης αγωγών, με συνέπεια το προς εμπορία φυσικό
αέριο να πρέπει να περάσει από μια συγκεκριμένη τοποθεσία. Παρά το
γεγονός ότι οι εικονικοί κόμβοι προσφέρουν περισσότερη ευελιξία μέσο του
συστήματος εισόδου – εξόδου, βάση του οποίου λειτουργούν, το
πλεονέκτημα των φυσικών κόμβων έγκειται στο ότι φέρουν τη δυνατότητα να
μεταφέρουν μεγάλες ποσότητες φυσικού αερίου.
Αμφότερες οι μορφές κόμβων φυσικού αερίου προσφέρουν σημαντικά οφέλη
στις χώρες που τους φιλοξενούν, τα οποία εκτός από οικονομικά είναι και
ποσοτικά, καθότι η λειτουργία ενός κόμβου συνεπάγεται τη δημιουργία
θέσεων εργασίας για εργατικό προσωπικό με υψηλή εξειδίκευση. Από
πολιτική σκοπιά, είναι προφανές ότι η ύπαρξη ενός ενεργειακού κόμβου
ενδυναμώνει την θέση της χώρας στη γεωπολιτική σκακιέρα.
Η αγορά της Νοτιοανατολικής Ευρώπης βρίσκεται πίσω σε σχέση με αυτή
της Δυτικής Ευρώπης. Αυτό οφείλεται κυρίως σε παράγοντες που περιορίζουν
την ζήτηση και την προσφορά εντός της αγοράς. Από την μια ο αριθμός των
προμηθευτών είναι περιορισμένος, ενώ από την άλλη η υπάρχουσα υποδομή
είναι ανεπαρκής, η δημιουργία διασυνδέσεων εκκρεμεί, και η έλλειψη
επαρκούς αποθηκευτικής χωρητικότητας δεν εξυπηρετεί. Ταυτόχρονα, το
ζήτημα της διαυγούς και διαφανούς τιμολόγησης και ρευστότητας συνιστούν
έναν επιπλέον περιοριστικό παράγοντα, ο οποίος θα πρέπει να
αντιμετωπιστεί μαζί με την νοοτροπία της αγοράς, μια νοοτροπία που επί
του παρόντος δε συντελεί θετικά στο εμπόριο φυσικού αερίου. Η αγορά
ενέργειας στην Νοτιανατολική Ευρώπη παραμένει σε μεγάλο βαθμό υπό τον
έλεγχο κρατικά ελεγχόμενων φορέων και οντοτήτων που λειτουργούν σε
κλειστό περιβάλλον. Ως εκ τούτου, το όραμα της ΕΕ να εμπνεύσει την
φιλελευθεροποίηση της αγοράς είναι ένας στόχος ευπρόσδεκτος από τους
παράγοντες του κλάδου της ενέργειας που φιλοδοξούν την εγκαθίδρυση ενός
πιο ανοικτού και ανταγωνιστικού περιβάλλοντος.
Λαμβάνοντας υπ' όψιν τα παραπάνω καθίσταται σαφές οτι η ανάπτυξη,
είτε εικονικών, είτε φυσικών, ενεργειακών κόμβων εμπορίας φυσικού αερίου
στην Νοτιοανατολική Ευρώπη, θα είναι μια μακρά διαδικασία. Παρόλα αυτά,
είναι ξεκάθαρο ότι πέρα από τα πρώτα στάδια, όπως η δημιουργία της
φυσικής υποδομής που είναι προαπαιτούμενο για αμφότερες τις περιπτώσεις,
θα πρέπει να ακολουθήσει και η διαφοροποίηση και ο επιπλέον
πλουραλισμός στις χώρες προμήθειας, αλλά και η εκμετάλλευση και παραγωγή
ενέργειας από εγχώριες πηγές, κάτι το οποίο πρόκειται να αλλάξει
δραστικά το παιχνίδι.
Η τρέχουσα κατάσταση
Μπορεί κανείς να αναφέρει μια πληθώρα Έργων Κοινού Ενδιαφέροντος
(ΕΚΕ) και λοιπών πρωτοβουλιών που αφορούν την Ελλάδα, την Ρουμανία, την
Κροατία και την Βουλγαρία, τα οποία είναι αναμφισβήτητα σημαντικά για
την περιφερειακή διασύνδεση και ενεργειακή ασφάλεια, μαζί με upstream
πρωτοβουλίες σε αυτές τις χώρες. Όλα αυτά τα έργα είναι ήδη γνωστά και
έχουν ανοικτά προωθηθεί από τις κυβερνήσεις επί σειρά ετών.
Το ερώτημα όμως στη σκέψη των πολιτών που παραμένει αναπάντητο από
τις αρμόδιες αρχές που προωθούν το σύνολο αυτών των έργων είναι ένα: που
θα κατασκευαστεί αυτός ο ενεργειακός κόμβος; Αυτή η αβεβαιότητα έχει
οδηγήσει τις κυβερνήσεις των κρατών της περιοχής σε μια σκληρή κούρσα
ανταγωνισμού. Ο ανταγωνισμός αυτός μπορεί να έχει θετική επίδραση, καθώς
η αίσθηση του κατεπείγοντος μπορεί να συντελέσει θετικά στην
αποφασιστικότητα των κυβερνήσεων. Ενδέχεται όμως και να οδηγήσει στη
στρεβλή και άνιση ανάπτυξη μιας περιοχής, όπου η διασυνδεσιμότητα, ο
συντονισμός και η περιφερειακή συνεργασία με σκοπό τη δημιουργία μια
ολοκληρωμένης αγοράς ενέργειας θα έπρεπε να είναι οι βασικοί
αντικειμενικοί στόχοι. Στη βιομηχανία ενέργειας η πραγματικότητα είναι
οτι η κατασκευή μακρόπνοων έργων υποδομής μπορεί να παραλληλιστεί
καλύτερα με ένα μαραθώνιο δρόμο, παρά με μια κούρσα ταχύτητας. Σε αυτή
την περίπτωση είναι μια διαδικασία η οποία απαιτεί χρόνο και προσπάθεια,
περιφερειακή συνεργασία, επενδύσεις τόσο ιδιωτικές όσο και δημόσιες με
την στήριξη της ΕΕ και άλλων ανεξάρτητων χρηματοπιστωτικών οργανισμών -
ενώ όλοι αυτοί θα πρέπει να δουν το 'κέρδος' πριν να μπουν στο παιχνίδι.
Εθνική έναντι Ευρωπαϊκής προσέγγισης
Το μέλλον είναι αβέβαιο, αλλά όταν πρόκειται για την αγορά ενέργειας,
η οποία είναι απαιτεί την επένδυση πολύ υψηλών κεφαλαίων, μόλις κάποιος
παίκτης εξασφαλίσει κυρίαρχο ρόλο, είναι εξαιρετικά δύσκολο να
εκτοπιστεί. Η χώρα η οποία θα καταφέρει να κάνει τα πρώτα αποφασιστικά
βήματα με κατεύθυνση την πραγματοποίηση των κατάλληλων μεταρρυθμίσεων
και υποδομών, θα είναι πιθανότατα και η ίδια που θα καταφέρει να ηγηθεί,
ως παίκτης - κλειδί, της περιφερειακής αγοράς φυσικού αερίου. Αλλά ποιά
είναι η βέλτιστη λύση για την περιοχή;
Εφαρμόζοντας την θεωρία του προσφάτως τεθνεώτος και Νομπελίστα John
Nash: η συνεργασία μεταξύ των κρατών της περιοχής με σκοπό την εξεύρεση
μιας λύσης θα μεγιστοποιούσε τα κέρδη όλων εμπλεκόμενων μερών καθώς θα
εξύψωνε τα διακρατικά προγραμματιζόμενα έργα και θα συγχώνευε τα
συγκριτικά πλεονεκτήματα του συνόλου των χωρών. Επιπρόσθετα, τα πολιτικά
οφέλη, σε μια περιοχή χαρακτηριζόμενη και μαστιζόμενη πολιτική αστάθεια
και εντάσεις, από την συνεργασία στον τομέα της ενέργειας, θα ήταν
μέγιστης σημασίας.
Η ΕΕ διαθέτει τα εργαλεία και την πολιτική βούληση για να προωθήσει
αυτή την ατζέντα. Ήδη, μέσο της Ενεργειακής Ένωσης η ΕΕ συνηγορεί υπέρ
της διεύρυνσης των αρμοδιοτήτων της Υπηρεσίας για την Συνεργασία των
Ενεργειακών Ρυθμιστικών Αρχών (Agency for the Cooperation of Energy
Regulators), και υπέρ μιας συνολικής και περιφερειακής διαδικασίας λήψης
αποφάσεων και αντιμετώπισης τυχόν εμποδίων στην ενεργειακή πολιτική. Οι
αποφάσεις ενός κράτους μέλους για τα ενεργειακά επηρεάζουν άμεσα τις
αντίστοιχες ενός άλλου και αναμένουμε οτι τα ζητήματα που θίχτηκαν στο
παρών άρθρο θα καλυφθούν εκτενώς στη δεύτερη συνάντηση του νεοσύστατης
Ομάδας για την Διασυνδεσιμότητα στο Φυσικό Αέριο της Κεντρικής,
Ανατολικής και Νότιας Ευρώπης (Central East South Europe Gas
Connectivity Group) που θα λάβει χώρα στις 10 Ιουλίου στο Ντουμπρόβνικ
της Κροατίας. Συνεπώς, η βέλτιστη λύση για τις ανταγωνιστικές θεωρίες
ενεργειακών κόμβων δύναται να βρεθεί μέσο του εξευρωπαϊσμού της
ενεργειακής αγοράς της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Ο Δρ Άγγελος Γκανούτας - Λεβέντης είναι υποδιευθυντής του
Ελληνικού Ενεργειακού Φόρουμ. Ο Κωνσταντίνος Λεβογίαννης, η Ντάρια
Νοτσέβνικ και ο Χρήστος Μπρακούλιας είναι αναπληρωτές υπεύθυνοι του
Ελληνικού Ενεργειακού Φόρουμ στις Βρυξέλλες. Οι απόψεις που εκφράζονται
σε αυτό το άρθρο είναι προσωπικές και δεν αντανακλούν απαραίτητα τις
απόψεις όλων των μελών του Φόρουμ και των εταιριών που τους απασχολούν.
http://energypress.gr/news/antagonistikes-theories-energeiakon-komvon-kai-o-exeyropaismos-tis-energeiakis-politikis